Kenan Göçer Burgazada Mahalle Meclisi Katılımcısı
Şekil 1. Kıyı Kenar Çizgisi Boyunca Kamusal Yaya Promenadı ve İşgalin Azaltılması Önerisi
Adalar, İstanbul’un diğer ilçelerinden farklı olarak doğa, tarih, yaşam biçimi ve ulaşımın iç içe geçtiği son derece hassas bir yapıya sahiptir. Bu nedenle 1/5000 Koruma Amaçlı Nazım Planı ve 1/1000 Koruma Amaçlı Uygulama Planı, sokak görünümü, tabelalar, tenteler, kıyı kullanımı, yaya hareketi, merdivenli yokuşlar, malzeme ve renk seçimi ya da restoranların masa düzeni gibi gündelik hayatı belirleyen ayrıntıları kapsamakta yetersiz kalır. Oysa Adalar’ın özgün karakteri tam da bu mikro ölçekteki kararlarla biçimlenir; kentsel tasarım rehberi ise planların açıklamakta yetersiz kaldığı bu gündelik mekânsal ayrıntıları tanımlayarak söz konusu boşluğu doldurma potansiyeli taşır.
Bu yazının amacı rehberin nu mikro ölçekteki başarısını tartışmak değil, eski planların yedi başlık altındaki iptal gerekçelerine ne ölçüde yanıt verdiğini değerlendirmektir. Rehberin, Anıtlar Kurulu’ndan geçmesi hâlinde hukuki ağırlık kazanacak ve hazırlanacak yeni planların geçmiş hataları tekrarlamaması için yönlendirici bir çerçeve oluşturup oluşturmayacağı değerlendirilecektir.
Planın iptalinde kıyılar en kritik başlıklardan biri olmuştur. Hazırlanan düzenlemelerde kıyı sınırları Kıyı Kanunu’na uygun biçimde net olarak belirlenmemiş, sahil şeridinde turizm tesisleri, parklar ve günübirlik kullanım alanları mevzuata aykırı biçimde öngörülmüştür. Ayrıca kıyıdan itibaren ilk yüz metrelik, herkese açık olması gereken alanlarda özel kullanımlara yer verilmiş; dolgu ve kazılarla kıyının doğal yapısını değiştirebilecek müdahalelere izin tanınmıştır. Bu düzenlemelerin kıyıların kamusal niteliğini zayıflatacağı ve doğal kıyı yapısını bozacağı yönündeki gerekçeler doğrultusunda plan mahkeme kararıyla iptal edilmiştir.
Hazırlanan Tasarım Rehberi bu sorunlara kısmen çözüm getirmektedir. Rehber, kıyı boyunca kesintisiz kamusal erişimin sağlanmasını, işgal edilen alanların kaldırılmasını ve ticari işletmelerin kıyıyı kapatmasının önlenmesini hedefler. Ayrıca kıyıda yoğun kullanımın tek noktada yığılmasını azaltmayı ve doğal alanların korunmasını önerir. (Şekil 1 Sayfanın en üstünde)
Tasarım rehberinde kıyı kenar çizgisi boyunca, sahilin kesintisiz ve kamusal kullanımını güçlendirmek amacıyla bazı düzenlemeler önerilmektedir. Buna göre deniz kenarındaki yükseltilmiş kaldırımların kaldırılarak kıyıyla daha bütünleşik, eğimli bir yaya yüzeyi oluşturulması, kıyıyı işgal eden ticari kullanım alanlarının sahilden çekilerek dükkânların önünde, mümkün olduğunca mülkiyet sınırları içinde düzenlenmesi öngörülmektedir. (Şekil 1) Ayrıca geçirgen zeminler, yeşil alanlar ve oturma noktalarıyla kıyının doğal ve kamusal niteliğinin güçlendirilmesi, zorunlu durumlar dışında korkulukların kaldırılması önerilmektedir.
Kıyıda bazı ticari işletmelerin, özellikle plaj işletmelerinin, kamusal alanı beton dolgularla işgal ederek doğal kumsal yapıyı bozduğu tespit edilmiştir. Kıyı sürekliliğini sağlamak amacıyla bu alanların düzenlenerek yeniden kamusal kullanıma kazandırılması önerilmektedir.
Planın iptal edilmesinin ikinci önemli nedeni, şu gerekçelere dayanmaktadır: koruma altındaki bir bölgede yapılaşma kararlarının bu koruma statüsüne uygun olmaması. Adalar gibi sit alanı olan bir yerde yeni düzenlemelerin bölgenin tarihî ve doğal kimliğini koruması gerekirken, planlarda bu hassasiyetin yeterince gözetilmediği görülmüştür. Korunması gereken ancak resmî olarak tescilli olmayan birçok yapı planlara işlenmemiş, geleneksel mimarinin nasıl korunacağı açık biçimde belirtilmemiştir. Ayrıca Aya Yorgi Manastırı ve Cennet Bahçesi gibi Adalar’ın simgesi sayılan yerlerin yoğun yapılaşma ve turizm baskısı altında kalma riski, korumanın yalnızca tek tek yapılar için değil, bütün alan ölçeğinde de yetersiz kaldığını göstermiştir. Bu nedenle plan, sit alanının korunmasına ilişkin bu gerekçeler çerçevesinde iptal edilmiştir.
Tasarım Rehberi bu sorunları tamamen çözmese de bazı yönlerden iyileştirmeler önermektedir. Rehber, Adalar’ın kimliğini oluşturan tarihî yapılar, doğal alanlar ve yerleşim dokusunun korunmasını temel hedeflerden biri olarak belirler. Tarihî ve kültürel alanlar arasında bağlantılar kurarak bu yerleri tek tek değil, bir bütün olarak ele almayı önerir. Ayrıca sokak dokusunun, yapı boyutlarının, malzemelerin ve çevreyle uyumun korunmasına yönelik kurallar getirerek geleneksel mimariyi dolaylı biçimde korumayı amaçlar. Bunun yanında korumayı sadece tek tek binalarla sınırlamayıp, Adalar’ın genel görünümünü, siluetini ve özgün karakterini de korumaya yönelik bir yaklaşım benimser.
Planın iptal edilmesinin önemli nedenlerinden biri de Adalar gibi hassas bir bölgede afet risklerinin yeterince dikkate alınmamış olmasıdır. Deprem, tsunami, heyelan ve orman yangını gibi olası tehlikelere karşı planlarda ne yapılacağı açıkça belirtilmemiştir. Yangın riski yüksek yerlerde itfaiyenin ulaşabileceği yollar ve müdahale imkânları düşünülmemiş, tsunami riski bulunan kıyılarda ise kalabalık çekecek tesisler planlanmıştır. Bu durum, planların afetlere hazırlık açısından yetersiz olduğunu göstermiş ve iptal kararına dayanak oluşturan gerekçeler arasında yer almıştır.
Tasarım Rehberi afet konusunu ayrı bir başlık olarak ele alır. Rehber, yangın, deprem ve tsunami gibi risklere karşı hazırlıklı olunması gerektiğini vurgular, enerji kesintileri, su ve altyapı sorunları, acil müdahale eksikleri gibi konulara dikkat çeker. Sokakların genişliği, ulaşım kolaylığı ve güvenlik gibi unsurların acil durumlarda işe yarayacak şekilde düzenlenmesini önerir. Altyapının afetlere dayanıklı hâle getirilmesi gerektiğini de belirtir. Ancak riskli alanların sınırlarını belirlemek veya yapılaşmayı yasaklamak gibi kesin kararlar rehberle değil, imar planları ve resmî afet yönetimi düzenlemeleriyle yapılabilir; rehber daha çok yol gösterici niteliktedir.
Şekil 2. Afet Tahliye ve Toplanma Sistemi
Şekil 2’te, tasarım rehberine göre deprem, yangın ve tsunami gibi afetlere karşı önerilen üç aşamalı sistem gösterilmektedir. Buna göre insanlar, geniş ve yönlendirmesi yapılmış tahliye koridorları aracılığıyla güvenli acil toplanma alanlarına ulaşmakta, gerekirse bu alanlar altyapı desteğiyle geçici barınma için kullanılabilmektedir. Sistem, hidrantlar, bilgilendirme tabelaları, aydınlatma ve acil durumlarda enerji sağlayan donatılarla desteklenerek hızlı tahliye, güvenli toplanma ve temel ihtiyaçların karşılanmasını amaçlamaktadır.
Planın iptal edilmesinin bir diğer önemli gerekçesi, okul, sağlık tesisi, meydan gibi kamusal alanların gerçek ihtiyaçlara göre planlanmamış olmasıdır. Bazı yerlerde nüfus ve kullanım durumu dikkate alınmadan yeni tesisler öngörülmüş, hatta çelişkili kararlar alınmıştır. Örneğin Burgazada’da öğrenci sayısı az olmasına rağmen yeni okul alanı planlanması buna örnektir. Cem Evi, aşevi, spor kulübü gibi sosyal yapılar ya yok sayılmış ya da işlevsiz biçimde tanımlanmıştır. Ayrıca bazı tesislerin ulaşılması zor, yokuşlu ve elverişsiz yerlere konulması, bu alanların gerçekte kullanılamayacağını göstermektedir. Bu durum da planın iptaline gerekçe oluşturan unsurlar arasında yer almıştır.
Tasarım Rehberi bu sorunları doğrudan sayı hesabı yaparak çözmez; daha çok erişim ve kullanım kolaylığına odaklanır. Rehber, eğitim, sağlık ve kültür tesislerine ulaşımın kolaylaştırılmasını, kamusal alanların daha canlı ve kullanılabilir hâle getirilmesini önerir. Açık ve kapalı ortak alanların artırılması, herkesin kullanabileceği mekânların oluşturulması ve engelli erişimine uygun düzenlemeler yapılması gibi öneriler getirir. Ancak okul ya da sağlık tesisi gibi alanların tam olarak nerede ve ne büyüklükte olması gerektiği, nüfusa göre planlanması gibi konular imar planlarıyla belirlenmek zorundadır. Bu nedenle rehber tek başına tüm çelişkileri ortadan kaldırmaz, daha çok tamamlayıcı bir yol gösterici rol üstlenir.
Planın iptal edilmesinin önemli gerekçelerinden biri, Adalar’da motorlu araçların yasak olmasına rağmen planlarda araç trafiğini destekleyen yolların öngörülmesidir. Ayrıca yaya yolları, acil durum tahliye düzeni ve ulaşım altyapısı bütünlüklü biçimde düşünülmemiştir. Limanlar ve kullanım kararları arasında da çelişkiler vardır; örneğin hizmet amaçlı kullanılan bir alanın park olarak gösterilmesi gibi hatalar yapılmıştır. Mevcut spor alanları ve diğer kullanım biçimleri dikkate alınmadan yeni işlevler verilmesi de planın ada yaşamıyla uyumlu olmadığını göstermiştir. Bu durum da planın iptaline gerekçe oluşturan unsurlar arasında yer almıştır.
Tasarım Rehberi ise Adalar’ın araçsız ulaşım kimliğini açık biçimde benimser. Yaya hareketini merkeze alır, yürüyüş yollarının güvenli ve kolay anlaşılır olmasını hedefler. Yaya ve bisiklet yollarının düzenlenmesi, sokakların daha konforlu hâle getirilmesi ve kamusal alanların kesintisiz bağlanması gibi öneriler getirir. Toplu taşıma durakları, yön levhaları ve işaretlerin düzenlenmesi de özellikle yoğun günlerde ve acil durumlarda hareketi kolaylaştırmayı amaçlar. Ayrıca ulaşım sisteminin enerji ve çevre boyutunun da dikkate alınması gerektiğini vurgular. Bununla birlikte, Adalar kamuoyunda “Azmanbüs” olarak nitelenen büyük ölçekli elektrikli otobüslerin varlığı ve bunların ada ölçeğiyle uyumu konusunda rehberde açık ve net bir düzenleme ya da değerlendirme yer almamaktadır. Limanların işlevi veya servis altyapısındaki çelişkiler gibi konular ise yalnızca rehberle değil, imar planları ve ilgili kurumların kararlarıyla çözülebilecek meselelerdir.
Şekil 3. Burgazada’da Yaya Öncelikli Alan Düzenleme Önerisi
Burgazada’da yaya alanlarını genişletmek için, itfaiye nedeniyle araçlara ayrılan yol kesiti daraltılarak araç izi dışındaki bölümlerin yayalara kazandırılması hedeflenmiştir (Şekil 3, Şekil 4). Kavşaktaki heykelin taşınması ve kıyıdaki yük indirme alanlarında araçlara sınırlı yer ayrılarak kalan alanın yaya kullanımına açılması önerilmiştir.
Şekil 4. Burgazada Gezinti Yolu Caddesi’nde Yaya Sürekliliği ve Kamusal Alan Düzenleme Önerisi
Planın iptal edilmesinin önemli gerekçelerinden biri, Adalar’ın ne kadar turisti kaldırabileceği hesaplanmadan geniş turizm alanları planlanmasıdır. Turizmin yaratacağı kalabalık ve baskının nasıl yönetileceği de açık değildir. Konut ve ticaret alanlarında turistik tesislere izin verilip verilmeyeceği net belirtilmemiş, sınırlar belirsiz bırakılmıştır. Ayrıca sit alanı olmasına rağmen otel ve benzeri büyük yapıların planlanması, koruma kurallarıyla çelişmiştir. Bu durum da planın iptaline gerekçe oluşturan unsurlar arasında yer almıştır.
Tasarım Rehberi bu durumu doğrudan yapılaşmayı değiştirerek değil, turizmi daha kontrollü yönetmeye yönelik önerilerle ele alır. Amaç, turizmin doğaya, yerel yaşama ve kültürel mirasa zarar vermeden sürdürülmesi ve yoğunluğun tek bir yerde toplanmayıp adanın geneline dengeli yayılmasıdır. Kalıcı büyük tesisler yerine mevsimlik ve geçici kullanımların teşvik edilmesi, baskıyı azaltabilecek bir yöntem olarak önerilir. Ayrıca turizmi yalnızca otel ve tesislere dayandırmak yerine, kültür rotaları, yerel üretim, balıkçılık, tarım gibi faaliyetlerle çeşitlendirmek hedeflenir.
Buna rağmen, adanın kaç ziyaretçiyi kaldırabileceğinin belirlenmesi ve turizm alanlarının sınırlarının net çizilmesi gibi kritik kararlar ancak imar planlarıyla yapılabilir; rehber bu konuda yol gösterici ama tek başına yeterli değildir.
Şekil 5, Adalar’da ziyaretçi yoğunluğunun vapur iskelelerinden başlayarak adaya heterojen biçimde dağılması nedeniyle ortaya çıkan dengesizliği azaltmak amacıyla geliştirilen öneri turizm rotası sistemini göstermektedir. Bu sistem, ziyaretçileri belirli destinasyonlara yönlendirerek yoğunluğu adanın geneline yaymayı hedefleyen planlı bir dolaşım kurgusuna dayanmaktadır. Anıt yapılar, önemli sivil mimari örnekleri, önemli şahsiyetlerin evleri, plajlar, mesire alanları, seyir noktaları, mezarlıklar ve kuş gözlem alanları gibi çekim noktaları, her ada için oluşturulan ana bir turizm omurgası üzerinde konumlandırılmış, aralarındaki mesafe ve ilişkiler dikkate alınarak gezi senaryoları geliştirilmiştir. Ayrıca kullanıcı çeşitliliğini artırmak amacıyla ana rotaya belirli kırılım noktalarından bağlanan dar kapsamlı alternatif rotalar önerilmiş ve bu ikincil güzergâhlar da ana sistemle bütünleşik biçimde sunulmuştur.
Screenshot
Şekil 5. Adalar’da ziyaretçi yoğunluğunu dengelemeye yönelik ana ve alternatif turizm rotaları sistemi
Planın iptal edilmesinin önemli gerekçelerinden biri, çevre altyapısının yeterince düşünülmemiş olmasıdır. Özellikle atık su arıtma sistemlerinin planlarda yer almaması ve gerekli ileri arıtma yöntemlerinin dikkate alınmaması büyük bir eksiklik olarak görülmüştür. Ayrıca Özel Çevre Koruma Bölgeleri’nde yapılaşmanın nasıl sınırlandırılacağı net değildir ve doğayı korumaya yönelik somut kurallar ortaya konmamıştır. Bu durum, planın çevresel hassasiyetleri yeterince dikkate almadığını göstermiş ve iptal kararına gerekçe oluşturan unsurlar arasında yer almıştır.
Tasarım Rehberi bu eksiklerin bir kısmına, ilke düzeyinde çözüm getirmeye çalışır. Doğal alanların korunması, yeşil alanların sürekliliği, enerji verimliliği ve çevre dostu uygulamalar gibi konuları öne çıkarır. Orman ve kıyı gibi hassas bölgelerde kullanım baskısının azaltılması, yeşil alanların birbirine bağlanması, suyun toprağa geçmesine izin veren malzemelerin kullanılması ve kent bostanları gibi uygulamalar önerilir. Ayrıca atık yönetimi ve kaynakların verimli kullanımı konularına dikkat çekilir.
Ancak arıtma tesislerinin yeri, kapasitesi, boru hatları ve yatırımlar gibi teknik konular ancak imar planları ve altyapı projeleriyle belirlenebilir. Bu nedenle rehber çevreyi koruma konusunda yön gösterici olsa da, tek başına tüm sorunları çözmez, daha çok tamamlayıcı bir rol oynar.
İptal kararları, hazırlanan planların hem yöntem hem de içerik olarak koruma, afet, kıyı ve ulaşım gibi hayati konularda yetersiz olduğunu göstermiştir. Kentsel Tasarım Rehberi ise planların eksik kaldığı alanlarda ek kurallar ve öneriler getirerek bu sorunların bir kısmını çözmeyi amaçlar. Özellikle kamusal alanların sürekliliği, kıyıların herkese açık olması, yaya öncelikli ulaşım, doğanın korunması ve afetlere hazırlık gibi konularda yol gösterici olur.
Ancak kıyı sınırlarının kesin belirlenmesi, nerede ne kadar yapı yapılabileceği, hangi alanların ne amaçla kullanılacağı, korunacak yapıların tek tek belirlenmesi ve riskli bölgelerde yapılaşmanın sınırlandırılması gibi önemli kararlar rehberle değil, imar planları ve yasal düzenlemelerle çözülebilir.
Tasarım rehberi tek başına yeterli olmasa da, iptal edilen planlara göre daha ileri bir çerçeve sunmaktadır. Eksikleri bulunmakta ve geliştirilerek revize edilmesi gerekmektedir. Rehberin bu boyutu ikinci bir yazı konusudur.
Yayınlanma Tarihi: 08 Mart 2026 / Son Güncellenme: 08 Mart 2026
Sitemizde sizlere daha iyi hizmet verebilmek, güvenlik ve sizi tanımak adına çerezler kullanmaktayız, detayları öğrenmek için buraya tıklayabilirsiniz.
Gizlilik Politikanızı ve KVKK Aydınlatma metnini okumak için buraya tıklayınız.
Eğer sitede gezinmeye devam edersiniz politikamızı onaylamış sayılacaksınız.