Paylaş
Tüm Sayılar      2026      Sayı 247 - Ocak 2026      Kıyı, Bellek ve Kamusal Sorumluluk

Kıyı, Bellek ve Kamusal Sorumluluk

Y. Mimar


Kıyılar yalnızca doğal alanlar değildir, aynı zamanda toplumsal belleğin, gündelik yaşamın ve kamusal hakların kesiştiği eşiklerdir. İstanbul Prens Adaları’nda yer alan Aya Nikola ve Marta Koyları, kıyıların nasıl yönetildiğinin, nasıl ihmal edildiğinin ya da nasıl onarılabileceğinin iki çarpıcı örneğini sunuyor.

Aya Nikola Koyu, Büyükada’da 1980’li yılların çarpık yapılaşma döneminin izlerini bugün hâlâ taşıyan bir alan. Yaklaşık yüz elli metreye varan deniz alanının molozla doldurulması, yalnızca doğal kıyı çizgisini değil, adanın ekolojik dengesini ve kamusal mekân algısını da geri dönülmez biçimde tahrip etti. Bu nedenle Aya Nikola, sadece bir plaj değil, adanın yakın tarihine tanıklık eden canlı bir bellek alanı.

Koyun hemen gerisindeki Aya Nikola bostanı, fayton atlarının yaşamına ve ölümüne dair anlatılardan, adanın gıda üretim hafızasına kadar uzanan çok katmanlı bir hikâyeyi barındırıyor. İlk yerleşim izleri, ilk dini yapı, II. Filip’in hazinesinin bulunması, dalyanlar, bostanlar ve bugün büyük ölçüde kaybolmuş beş kuyu… Tüm bunlar Aya Nikola’yı, Büyükada tarihinin adeta açık hava arşivi haline getiriyor. Güneydoğuya bakan doğal limanı ise bu alanın tarih boyunca taşıdığı stratejik önemi hatırlatıyor.

Son yıllarda Aya Nikola Plajı’nın kamusal kullanıma açılması ise bu tahribatın ardından mümkün olan bir “kamusal onarım” çabasının bir parçası oldu. Alanın temizlik, güvenlik ve erişilebilirlik ilkeleri gözetilerek düzenlenmesi; engellilerin denize erişimini sağlayan çözümler, Adalılar’a ücretsiz, dışarıdan gelenlere ise makul ücretli kullanım modeli, kıyıların halk yararına yönetilebileceğini gösterdi. Ziyaretçi yoğunluğu arttığında alanın kapatılması gibi uygulamalar, nicelik değil nitelik odaklı bir yaklaşımın mümkün olduğunu da kanıtladı.

Gelelim Marta Koyu’na

Burgazada’da Marta Koyu 2018 Aralık ayında bir şirkete kiralandı.

Şirketle yapılan görüşmede koya çit çekileceği, restoran açılacağı, burun kısmının konser vb için kullanılacağı, iskele yapılarak deniz yoluyla müşteri taşınacağı, kıyının kâr amaçlı olarak işletileceği anlaşıldı.

Bu tehdit üzerine Burgazadalılar Marta Koyu Dayanışması’nı kurdular.

Koyu koruyan yasaların uygulanması için Belediye Başkanı ile görüşüldü. Basın kampanyaları, bildirileri yayınlandı. Eylemler, toplantılar yapıldı, sivil toplumdan ve belediyeden destek alındı.

Alanda nöbet tutularak her uygulama engellendi, işletmeci belediyeden ruhsat alamadı.

Marta Koyu Dayanışması ve 2021’de kurulan Burgazada Mahalle Meclisi bütün ihaleleri izledi. İtiraz dilekçeleri ile bazı ihaleler geri çekildi.

Son ihalede Belediye ve Burgazada Mahalle Meclisi dava açtılar, Adalar Vakfı bu davada taşıyıcı görev üstlendi, davalar birleştirildi ve kazanıldı, ihale iptal oldu.

2025’te Adalar Belediyesi bu alanı kiraladı ve bu bir “müjde” olarak duyuruldu. Ancak belediye tarafından ilk açıklamalarda dile getirilen işletme modeli, ruhsatsız yapıların “ihyası”, tuvalet ve büfe işlevleri, denizden ulaşım için iskele gibi unsurlar, Marta Koyu’nun geleceğine dair yeni soru işaretlerini beraberinde getirdi.

Burada Aya Nikola’da gösterilen gayret ve hassasiyetten çok daha fazlasını göstermek gerekiyordu çünkü Marta Koyu, Aya Nikola’dan farklı olarak bugüne kadar büyük ölçüde korunmuş nadir kıyı alanlarından biri. Halikia Koyu olarak da bilinen bu alan, doğal kıyı çizgisi, özgün denizel yaşamı ve Burgazada’nın balıkçılık tarihiyle güçlü bir kültürel peyzaj niteliği taşıyor. Koyun adını aldığı Madam Marta’nın sıra dışı yaşam öyküsü ise koyun burayı yalnızca doğal değil, aynı zamanda toplumsal belleğin parçası olan bir alan haline getiriyor. Marta Koyu’na adını veren Madam Marta’nın kulübesi de bu bağlamda değerlendirilmelidir. Yapının mimari niteliklerinden ziyade, Burgazada’nın yerel tarihinde ve toplumsal belleğinde kazandığı anlam, korunması gereken asıl değeri oluşturur. Bu tür mekânlar, somut olmayan kültürel mirasla ilişkili kültürel peyzaj unsurları olarak ele alınmalı, yapılaşma hakkı doğurmayan, emsal teşkil etmeyen koruma yaklaşımlarıyla değerlendirilmelidir. Marta Koyu’nun asıl değeri bugüne kadar görece korunmuş olmasında yatıyor. Birinci ve İkinci Derece Doğal Sit Alanı olan koyun yapılaşmaya kapalı olması ve içindeki kaçak yapıların da yıkılması gerekiyor.

Bugün karşı karşıya olduğumuz sorun, Marta Koyu’nun “işletmeye açılması” ihtiyacı değil, uzun yıllardır günübirlik turizmin özensiz kullanımı nedeniyle ortaya çıkan temizlik, hijyen ve denetim eksikliğidir. Ambalaj atıkları, kontrolsüz kalabalıklar ve yaz aylarında rastgele karşılanan tuvalet ihtiyacı, alanın özelleştirilmesini değil; kamusal sorumlulukla, sürdürülebilir ve kurallı bir kullanım modelini zorunlu kılmaktadır. Bunu sağlamak için bir koruma ve kullanma planı gerekmektedir.

Kıyılar herkesindir. Denize girme hakkı temel bir kamusal haktır. Temizlik, güvenlik ve hijyen koşullarının sağlanması yerel yönetimlerin asli görevidir. Kıyının çitle çevrilmesi, erişimin sınırlandırılması ve alanın fiilen özelleştirilmesi kabul edilemez.

Aya Nikola Plajı’nda sergilenen kamusal duyarlılık, Marta Koyu için de yol gösterici olmalıdır. Ziyaretçi sayısını artırmayı hedefleyen bir turizm anlayışı yerine kontrollü, ölçülü ve doğaya müdahale etmeyen bir yönetim modeli mümkündür. Bunun için yerel halkın alanla kurduğu ilişkinin koparılmaması, ortak aklın açık tutulması ve belediyenin adalılarla yan yana durması gerekir.

Unutmamak gerekir ki Vakıflar’dan kiralanan parselin ötesinde, aynı doğal sit niteliğindeki hazine arazisi Kalpazankaya’ya kadar uzanmaktadır. Bu coğrafyada atılacak her olumlu adım, yalnızca bir koyu değil, çevresindeki tüm kamusal alanları olumlu etkileyecektir. Marta Koyu’nun nasıl yönetileceği, Adalar’da kıyıların geleceğine dair önemli bir örnek olacaktır.

Bu alanın sadece kazancını gözetmek durumunda olan özel bir şirket yerine, kamu hizmeti vermek zorunda olan belediye tarafından kiralanması bir fırsat olmalıdır.


Yayınlanma Tarihi: 11 Ocak 2026  /  Son Güncellenme: 11 Ocak 2026


Bu yazı hakkında yazarımıza ve editörlerimize iletmek istedikleriniz mi var?
Aşağıdaki formu kullanarak kendisine ulaşabilirsiniz.
(Bu formdaki bilgiler, yazarımız ve editörlerimizin mail adreslerine iletilecektir.)


Çerezleri Yönetin!

Sitemizde sizlere daha iyi hizmet verebilmek, güvenlik ve sizi tanımak adına çerezler kullanmaktayız, detayları öğrenmek için buraya tıklayabilirsiniz.

Gizlilik Politikanızı ve KVKK Aydınlatma metnini okumak için buraya tıklayınız.

Eğer sitede gezinmeye devam edersiniz politikamızı onaylamış sayılacaksınız.