Paylaş
Tüm Sayılar      2025      Sayı 242 – Ağustos 2025      Heybeliada’da 2025 Lozan Haftası Bir Bahçede Saklı Tarih: İnönü Evi’nin Hafızası

Heybeliada’da 2025 Lozan Haftası Bir Bahçede Saklı Tarih: İnönü Evi’nin Hafızası

Y. Mimar


Köşkün bulunduğu bu parseli ilk kullanan kişi, Rum kökenli bir Osmanlı paşasıydı. Son kullanan ise Cumhuriyet’i kuran kadronun ikinci ismi, son Osmanlı paşalarından ve Cumhuriyet’in generali İsmet Paşa oldu. Bir mekânı, taşıdığı hafıza ile anlamaya çalışmak bize sadece geçmişi değil, bugünü de anlatıyor.

Kostaki Antopulos Paşa (Constantine Anthopoulos), padişahın ilk anayasayı kabul etmesinin ardından, kırk iki yaşında Meclis-i Ayan üyesi olarak atandı. Heybeliada’daki Mekteb-i Bahriye’de uzun yıllar hocalık yaptı. Ardından Osmanlı Yargıtayı’nda, “Müdde-î Umûmî” unvanına yükseldi. 1887–1895 yılları arasında Girit valisi olarak görev yaptı, 1895’ten, ölüm yılı olan 1902’ye dek de Osmanlı’nın Londra büyükelçisiydi. Aynı yıl, Sultan II. Abdülhamid tarafından kendisine elmaslarla süslenmiş Nişân-ı İftihâr Madalyası verildi.

Bu parselde, bugünkü köşk inşa edilmeden önce, Antopulos Paşa’ya ait bir ahşap köşk bulunuyordu. Ancak bu yapı, 1894 İstanbul Depremi’nde yıkıldı. Paşa da bundan sekiz yıl sonra vefat etti. Bugün geriye, sadık bir Osmanlı asker ve bürokratı olarak bu bahçede bulunmuş, yaşamış bir paşanın sessizce tanıklığını yapan bir tarih kaldı.

Antopulos Paşa

Yaklaşık yirmi beş yıl sonra, 1920’de, Osmanlı’nın sermaye çevrelerinde önemli bir yere sahip olan Rum kökenli Mavromatis ailesi, bu arsaya bugünkü kagir köşkü inşa ettirdi. İstanbul o yıllarda işgal altındaydı ancak anlaşılan o ki, Mavromatis ailesi bu muhteşem köşkü yaptırırken içinde bulundukları siyasi konjonktürün köklü biçimde değişeceğinin farkında değildi.

1923’te, sadece üç yıl sonra, bu evin bir sonraki kiracısı ve daha sonra sahibi olacak olan İsmet Paşa Lozan Konferansı’nda Osmanlı’nın haklarını savunacak ve aynı yılın Ekim ayında bu hakları bir ulus devlete dönüştüren Cumhuriyet ilan edilecekti. Oysa Mavromatis ailesi, bu eve Adalar’daki ilk elektrik jeneratörünü kurarken, burada kalıcı olacaklarına inanıyordu belki de.

Lozan Antlaşması’nın imzalanmasından kısa bir süre sonra 1924 yazında, İsmet İnönü ailesiyle birlikte dinlenmek üzere bu evi kiraladı. Köşk, 1934 yılında İnönü ailesi tarafından satın alındı ve ailenin yazlık ikametgâhına dönüştü.

1935 yazında Mustafa Kemal Atatürk, Heybeliada’ya geldiğinde İnönü’yü bu evde ziyaret etti. Ailenin uzun yıllar yazlarını geçirdiği bu köşk, bugün İnönü Vakfı’na aittir ve İnönü Evi Müzesi olarak ziyarete açıktır.

Heybeliada’daki bu zarif ev, yalnızca bir yazlık değil, aynı zamanda İsmet İnönü’nün yoğun siyasi hayatından uzaklaştığı, düşünmeye, kitap okumaya ve anı yazmaya zaman ayırdığı bir sığınak oldu. Bu evde çocukları büyüdü, eşiyle birlikte sade bir hayat sürdü.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında, yalnızca yaz tatillerinde değil, bazen daha uzun sürelerle de burada bulundu.

Evin sade dekorasyonu, İnönü’nün gösterişe önem vermeyen kişiliğini ve halktan kopmayan yaşam tarzını yansıtır. Eşi Mevhibe Hanım ile arasındaki mektuplaşmalar da bu dönemlerin özel tanıklığını sunar.

1994 yılında müze olarak açılan köşk, İnönü Vakfı tarafından o tarihten bu yana Lozan temalı panellere, anma toplantılarına, basın açıklamalarına ve küçük sergilere ev sahipliği yapmaktadır. Böylece her 24 Temmuz, Heybeliada için bir anlamda bir törene dönüşmüştür. Müze bahçesinde, Lozan Konferansı’nın yıldönümüne özel olarak düzenlenen büyük toplantılar yapılır. Bu etkinlikler Adalar Belediyesi ve İnönü Vakfı’nın iş birliğiyle gerçekleştirilir. Her yıl Cumhuriyet Halk Partili belediyelerin desteğiyle yapılan toplantılar, bu yıl da Üsküdar ve Kadıköy Belediyeleri’nin katkılarıyla düzenlendi.

Lozan Konferansı’nın üzerinden yüz iki yıl geçmiş olsa da, bu tarihi olayın, Türkiye açısından yalnızca tarihsel değil hukuki, siyasi ve diplomatik etkileri bakımından bugün de süren önemi büyüktür. Lozan Konferansı sonunda Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası alanda tanınan hukuki statüsünü belirleyen ilk belge ortaya çıkmıştır. Sevr Antlaşması’nı geçersiz kılar, yeni Türk Devleti’nin meşruiyetini dünya kamuoyuna ilan eder. Sınırlar, boğazlar, azınlıklar, kapitülasyonlar, dış borçlar gibi temel devlet meseleleri Lozan’da çözüme kavuşmuştur.

Her 24 Temmuz’da düzenlenen bu toplantılar, işte bu hafızayı diri tutmak için yapılır. Her ne kadar bazı çevrelerde “Lozan bir zafer mi, taviz mi?” tartışmaları sürse de, bu antlaşma gerçekçi sınırlar ile bağımsızlık ideali arasında kurulan tarihsel bir dengeyi temsil eder ve bir asırdır kendini kabul ettirmiştir.

Bu yılki toplantının açılışını İnönü Vakfı Başkanı, İsmet İnönü’nün en küçük kızı Sayın Özden Toker (d. 1930) yaptı.

Konuşmasında kısa süre önce kaybettiğimiz CHP eski Genel Başkanı Sayın Altan Öymen’i andı ve Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği ile katkı sunan belediyelere teşekkür etti.

Konuşmalar arasında, Prof. Dr. Bilsay Kuruç’un yaptığı sunum dikkat çekiciydi. Kuruç, Lozan Konferansı’nı ve İsmet Paşa’nın bu süreçteki kararlı duruşunu bir arada ele alarak, bazı kişiliklerin tarihin akışına nasıl yön verebildiğini örnekleriyle anlattı.

Toplantı, köşkün arka bahçesinde yoğun bir katılımla gerçekleştirildi. Sıcak bir yaz akşamı, Heybeliada’da gerçekleşen bu anlamlı buluşmanın ardından katılımcıların bir bölümü, Adalar Çocuk ve Gençlik Orkestrası Yaz Kampı’nın kapanış konserin, dinlemek üzere Su Sporları ve Yelken Kulübü’ne geçti.

Lozan Antlaşması’nın ve Cumhuriyet’in bu ülkeye kattıklarını yeniden düşünmemizi sağlayan bu gece, umudu tazeleyen ve geleceğe dair olumlu duygular uyandıran özel bir hatıra olarak hafızalarda kaldı.

Ülkemizi bugünlere taşıyan tüm yurtseverlere, demokratlara, çağdaş ve adaletli bir yaşamı bu topraklarda her zaman hak görenlere selam olsun.


Yayınlanma Tarihi: 12 Ağustos 2025  /  Son Güncellenme: 18 Ağustos 2025


Bu yazı hakkında yazarımıza ve editörlerimize iletmek istedikleriniz mi var?
Aşağıdaki formu kullanarak kendisine ulaşabilirsiniz.
(Bu formdaki bilgiler, yazarımız ve editörlerimizin mail adreslerine iletilecektir.)


Çerezleri Yönetin!

Sitemizde sizlere daha iyi hizmet verebilmek, güvenlik ve sizi tanımak adına çerezler kullanmaktayız, detayları öğrenmek için buraya tıklayabilirsiniz.

Gizlilik Politikanızı ve KVKK Aydınlatma metnini okumak için buraya tıklayınız.

Eğer sitede gezinmeye devam edersiniz politikamızı onaylamış sayılacaksınız.